حمایت اجتماعی [1]

جامعه­شناسان بر این باورند که سلامتی و بیماری، صرفاً واقعیاتی زیست­شناختی نیستند، بلکه به طور همزمان دارای ابعاد و ماهیت اجتماعی نیز می­باشند. عوامل اجتماعی ، همان­گونه که می­توانند نقش مهمی در ایجاد، حفظ، و ارتقاء سلامتی ایفا نمایند، در بروز ، شیوع و تداوم بیماری نیز دارای نقش اساسی­اند(ریاحی و همکاران، 1386: 88).

«افراد در میزان آسیب­پذیری نسبت به بیماری­ها با یکدیگر تفاوت­های زیستی و فردی دارند. اما مسئله این است که میزان این تفاوت­ها تحت تأثیر موقعیت اجتماعی و حتی مهم­تر از آن، برداشتی که افراد ار آن موقعیت دارند به مراتب بیش­تر می­شود.» (همان منبع).

از این رو، توجه به عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت اهمیت بسیاری می­یابد که یکی از مهمترین این عوامل، میزان حمایت اجتماعی ادراک و یا دریافت شده توسط افراد می­باشد.

حمایت اجتماعی مفهومی چند بعدی است که به اشکال و طرق مختلفی تعریف شده است. برای مثال می­توان آن را به عنوان یک منبع فراهم شده توسط دیگران به عنوان امکاناتی برای مقابله با استرس ، یا یک مبادله­ای از منابع تعریف نمود (ریاحی و همکاران، 1389: 88).

برخی از پژوهشگران ، حمایت اجتماعی را میزان برخورداری از محبت ، همراهی، مراقبت، احترام، توجه و کمک دریافت شده توسط افراد از سویی افراد یا گروه­های دیگر نظیر اعضای خانواده، دوستان، و دیگران مهم تعریف کرده­اند (همان منبع).

درحالی که برخی از محققان معتقدند حمایت اجتماعی ناشی از همبستگی اجتماعی برای ارتقای بهداشت و سلامتی مفید است، برخی دیگر بیان می­دارند که فایده اصلی آن مثل «سپر» یا «ضربه­گیر» است که به افراد کمک می­کند تا خود را با تجارب و اوضاع استرس­زای زندگی تطبیق دهند(همان منبع).

دفتر اروپایی سازمان جهانی بهداشت حمایت اجتماعی را در چهار مقوله­ی عاطفی، اطلاعاتی، ابزاری، و ارزش­یابانه دسته­بندی کرده است.

1- حمایت عاطفی[2] به ابراز  توجه، علاقه و همدلی نسبت به یک شخص و دلداری دادن، قوت قلب دادن و ابراز محبت کردن به او اشاره دارد. بیشتر افرادی که با رویدادهای استرس­زای زندگی مواجه­اند، می­خواهند امکان صحبت دربارۀ این رویدادها با دیگران را داشته باشند. بنابراین برای آنها وجود یک «گوش شنوا» بسیار ارزشمند است. مطالعه­ای روی بیماران سرطانی نشان داد که بیش از 90 درصد آن­ها حمایت عاطفی را یکی ارزشمندترین انواع حمایت ارزیابی کرده بودند (ای سندرسون، 1392: 218).

2- حمایت ابزاری[3] یا مادی به فراهم کردن کمک عینی، مانند مساعدت مالی، منابع مادی یا خدمات مورد نیاز اشاره دارد (ای سندرسون، 1392: 218).

مانند مراقبت از کودک، خرید از فروشگاه، نظافت منزل ، جابجایی وسایل در نقل مکان جدید و … که نشان دهنده ارزشمند بودن و مورد علاقه دیگران بودن ، همراه با حس اعتماد به نفس در آنها دیده می­شود (کیوان آراء، 1386: 133).

3- حمایت اطلاعاتی[4] یا ارزیابی، به توصیه و راهنمایی دربارۀ نحوه­ی مقابله با یک مشکل خاص اشاره دارد. مثلاً قربانیان بلایای طبیعی نیز به توصیه­هایی درباره چگونگی سازماندهی اقدامات پاک­سازی و تنظیم کمک­های دریافتی دولتی نیاز دارند، از این نوع حمایت سود می­برند (ای سندرسون، 1392: 219).

4- حمایت ارزشی و تأییدی[5] : این نوع حمایت به شخص این پسخوراند را می­دهد که از دید دیگران محترم و ارزشمند است. مطالعه­ای در مورد بهبودی طولانی مدت پس از جراحی قلب نشان داد بیمارانی که معتقد بودند حمایت ارزشی زیادی از سوی همسرانشان دریافت کرده­اند، سلامت هیجانی بالاتری داشتندو کم­تر احتمال داشت در امور روزمره­ی زندگی (مثل مشکلات مربوط به تعامل اجتماعی، فعالیت­های تفریحی، خدمات و پیاده­روی) دچار مشکل شوند (ای سندرسون ، 1392: 219).

حمایت اجتماعی عامل مهمی در بازپروری روحی بیماران است و اهمیت آن در انطباق بیماران جهت بهبودی غیر قابل انکار است. اولین مطالعه درباره­ی رابطه­ی بین حمایت اجتماعی و میزان مرگ و میر را برکمن و سیم درسال 1979 انجام دادند. آنها داده­ها را از نمونه­ای معرف ، متشکل از حدود هفت هزار زن و مرد که در سال 1965 در کالیفرنیا زندگی می­کردند، جمع­آوری کردند. پاسخ دهندگان مقیاس­هایی متشکل از چهار نوع پیوند اجتماعی (ازدواج ، تماس گسترده با دوستان و خانواده، عضویت در کلیسا و سایر گروه­های رسمی و غیررسمی) را تکمیل و وضعیت سلامت جسمی­شان را تشریح کردند. سپس، پژوهشگران به منظور بررسی میزان مرگ و میر به عنوان تابعی از پیوندهای اجتماعی، داده­های مرگ و میر بین سالهای 1965 تا 1974 را جمع­آوری کردند. در مجموع، احتمال مرگ و میر افرادی که پیوندهای اجتماعی نداشتند، دو تا سه برابر،  طی این دوره بیشتر بود این ارتباط بین حمایت و سلامتی نه تنها برای شاخص ترکیبی چهار نوع پیوند اجتماعی صادق بود، بلکه مستقلاً برای هر یک از مقیاس­های مجزای پیوندهای اجتماعی نیز صدق می­کرد (ای سندرسون، 1392: 222).

مطالعه­ای روی افراد مبتلا به بیماری مزمن نشان داد، آنانی که تصور می­کردند انواع حمایت اجتماعی به سهولت در دسترس است، تا سال بعد، اضطراب کم­تر و عاطفه­ی مثبت تری داشتند. مطالعه­ی دیگر نشان داد دانشجویانی که تعامل­های اجتماعی بیش­تر و با کیفیت­تری داشتند، مشکلات بهداشتی کمتری داشتند و کم­تر به بیمارستان دانشگاه مراجعه می­کردند. چون این مطالعات آینده­نگر هستند (یعنی آن­ها حمایت اجتماعی را قبلاً و سلامتی را بعداً مورد ارزیابی قرار داده­اند) تا حدودی این اطمینان را می­دهند که حمایت اجتماعی بیش­تر ، به سلامت روانی و جسمی بیشتری منجر می­شود و نه بر عکس (ای سندرسون، 1392: 224).

[1] . Social support

[2] appraisal support

[3] instrumental support

[4] informational or appraisal support

[5] validational support